Tập 2: Hạt nào cũng có sự tích
Cô Tấm nhặt thóc lẫn gạo
Một đấu thóc trộn với một đấu gạo, và một cô gái phải nhặt cho xong mới được đi hội. Người chọn hạt nào cũng từng có lúc thấy mình là cô Tấm.
Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Ngày xưa, ở một làng nọ, có cô Tấm mồ côi mẹ, sống với dì ghẻ và em Cám. Truyện thì ai cũng thuộc, nên tôi chỉ kể lại một cảnh, cái cảnh mà hồi bé đọc tôi thấy tức thay cho Tấm, còn bây giờ làm nghề hạt rồi đọc lại, tôi thấy thương theo một kiểu khác.
Hôm ấy làng mở hội. Cám được mẹ sắm sửa cho đi. Tấm cũng muốn đi, nhưng dì ghẻ không cho đi ngay. Dì lấy một đấu thóc trộn lẫn với một đấu gạo, đổ chung vào, rồi bắt Tấm phải nhặt riêng thóc ra thóc, gạo ra gạo. Nhặt xong mới được đi hội.
Một đấu thóc, một đấu gạo. Tôi thử ước lượng xem cái đó là bao nhiêu hạt, rồi bỏ cuộc, vì nghĩ đến thôi đã thấy mỏi mắt. Hạt thóc còn vỏ trấu vàng, hơi ráp, hai đầu nhọn. Hạt gạo trắng, trơn, nhỏ hơn. Nhìn thì khác nhau thật, nhưng trộn vào nhau rồi thì bốc nắm nào lên cũng lẫn. Nhặt từng hạt một, không biết đến bao giờ mới xong. Dì ghẻ hiểu rất rõ điều ấy. Bà không cấm Tấm đi hội. Bà chỉ giao cho Tấm một việc mà bà biết là không làm xong được.
Tấm ngồi khóc. Bụt hiện lên hỏi vì sao con khóc, rồi bảo Tấm mang thúng ra sân. Đàn chim sẻ từ đâu sà xuống, nhặt hộ. Chẳng mấy chốc thóc ra thóc, gạo ra gạo. Truyện cổ tích bao giờ cũng có một đàn chim sẻ cho người hiền.
Có một điều tôi phải nói cho đúng: trong truyện, thứ bị trộn là thóc với gạo, không phải đậu. Kể truyền miệng lâu ngày, có khi người ta nhớ nhầm thành đậu, thành vừng. Bản kể tiếng Anh trên Wikipedia lại ghi là cám với gạo. Truyện truyền miệng thì mỗi nơi một ít khác, nhưng bản tiếng Việt quen thuộc mà tôi đọc là thóc và gạo, và có cả cái đấu để đong, cái thúng để đựng.
Người làm nghề chọn hạt thì không có Bụt, cũng không có chim sẻ. Kho nhà tôi mà có chim sẻ bay vào thì chắc chúng không nhặt hộ, mà ăn hộ.
Việc chọn hạt, xét cho cùng, cũng là việc của cô Tấm: tách cái này ra khỏi cái kia. Chỉ khác là thay vì thóc với gạo, người ta tách hạt tốt ra khỏi hạt xấu. Với lạc, người ta chọn hạt tròn, mẩy, vỏ lụa căng mịn, bỏ hạt lép, hạt mốc. Nấm mốc trên những loại hạt có dầu như lạc có thể sinh ra độc tố, mà độc tố ấy nấu không hết (tôi viết riêng một bài về hạt lạc mốc). Thế nên đây không phải là chuyện cho đẹp. Một hạt lạc mốc lọt vào nồi xôi là cả nồi xôi phải lo.
Tôi để ý rằng cái khó của việc nhặt hạt không nằm ở đôi tay, mà nằm ở đôi mắt và cái tính kiên nhẫn. Hạt đậu đen có hạt lép, hạt lốm đốm, hạt có lỗ mọt nhỏ như đầu kim. Nhìn lướt thì không thấy. Phải trải mỏng hạt ra mẹt, nghiêng dưới ánh sáng, gạt từng ít một. Nhặt được một lúc, mắt bắt đầu hoa, hạt nào nhìn cũng giống hạt nào. Lúc ấy tôi hiểu vì sao Tấm khóc. Cô không khóc vì lười. Cô khóc vì biết mình không thể vội.
Máy móc bây giờ làm được nhiều việc, nhưng tôi vẫn tin con mắt người là thứ không thay được. Với tôi, bao lạc đỏ hay bao đậu đen nào trước khi vào túi cũng nên có một người ngồi xem lại. Không có chim sẻ nào làm thay việc ấy.
Còn cô Tấm, sau buổi nhặt thóc ấy, cô đi hội, đánh rơi chiếc giày, rồi gặp nhà vua. Chuyện về sau thì dài, và buồn hơn nhiều. Nhưng tôi hay dừng lại ở cái sân có chiếc thúng và đàn chim sẻ. Ở đó có một cô gái không bỏ việc giữa chừng, dù việc ấy được giao cho cô chỉ để cô không làm xong.