Tập 2: Hạt nào cũng có sự tích
Lang Liêu và nắm đậu xanh
Giữa mâm lễ vật toàn của ngon vật lạ dâng vua Hùng, có một chiếc bánh vuông gói lá, ruột là nắm đậu xanh vàng.
Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Ngày xưa, vua Hùng muốn chọn trong các con trai một người để nối ngôi. Các lang, tức các hoàng tử, ai cũng muốn được chọn, nên đua nhau đi tìm của ngon vật lạ về dâng vua. Người lên rừng, người xuống biển, mâm lễ nào cũng đầy những thứ quý hiếm.
Lang Liêu là người con nghèo nhất. Chàng không có của để đi tìm sơn hào hải vị. Thứ chàng có là những gì ruộng vườn làm ra: gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn. Chàng lấy chính những thứ ấy làm bánh. Một thứ bánh vuông, tượng trưng cho Đất. Một thứ bánh tròn, tượng trưng cho Trời. Đến ngày dâng lễ, giữa những mâm cao cỗ đầy, mâm bánh của Lang Liêu trông mộc mạc nhất. Vậy mà vua chọn chàng.
Đó là Sự tích bánh chưng, bánh giầy. Truyện có chép trong Lĩnh Nam chích quái, một sách cổ gom nhiều truyện xưa của người Việt. Tôi phải nói thêm cho công bằng: có ý kiến cho rằng đây không hẳn là truyền thuyết gốc. Nhà sử học Trần Quốc Vượng từng nhận xét truyện này giống một câu chuyện do người đời sau đặt ra hơn. Tôi không đủ sức để phân xử chuyện ấy. Tôi chỉ biết rằng dù truyện có từ bao giờ, thì cái bánh vuông có nhân đậu xanh đã nằm trên ban thờ ngày Tết của người Việt rất lâu rồi.
Đọc lại truyện, tôi để ý mãi đến nắm đậu xanh.
Trong ba thứ Lang Liêu dùng, gạo nếp là cái vỏ, là phần to nhất. Thịt lợn là phần béo, phần sang. Còn đậu xanh nằm ở giữa, ôm lấy miếng thịt, và bị gạo nếp ôm lấy. Bổ một chiếc bánh chưng ra, cái màu vàng của đậu hiện lên giữa màu xanh của nếp thấm lá, trông như lòng đất. Tôi không biết người xưa có nghĩ như thế khi đặt đậu vào giữa không. Chỉ là mỗi lần bổ bánh, tôi lại thấy vậy.
Đậu xanh thì chẳng có gì quý hiếm. Ngày nay ở chợ đâu cũng có. Nhưng có lẽ cái hay của Lang Liêu nằm ở chỗ ấy: chàng không đi tìm thứ người khác không có, mà làm cho thứ ai cũng có trở nên đáng dâng lên vua. Người buôn hạt như tôi đọc đến đoạn này thì thấy được an ủi. Hạt đậu xanh, hạt nếp, mấy thứ mình bán hằng ngày, hoá ra đã có lúc được đặt lên mâm lễ của một ông vua.
Đậu xanh trong chiếc bánh
Đậu xanh gói bánh chưng là đậu đã bóc vỏ, hạt vàng. Theo những cách làm phổ biến, đậu được ngâm ít nhất bốn tiếng cho mềm, có thể hấp chừng mười đến mười lăm phút. Có nhà để nguyên hạt, có nhà giã nhuyễn rồi nắm lại. Nhiều người trộn thêm chừng nửa thìa cà phê muối cho đậu đậm vị, không bị nhạt khi ăn cùng thịt mỡ.
- Chọn đậu bóc vỏ có màu vàng tươi, hạt chắc, ít vụn. Đậu xỉn màu, nhiều bột vụn, có mùi ẩm thì thường là đậu cũ hoặc cất không kỹ.
- Ngâm đậu đủ lâu, để khi luộc bánh đậu chín đều, bở mà không sượng.
- Đậu bóc vỏ hút ẩm nhanh hơn đậu nguyên hạt, nên mua về mà chưa gói ngay thì cất hũ kín, chỗ khô mát.
Tôi không định viết thành một bài hướng dẫn gói bánh. Người gói bánh lâu năm nào cũng giỏi hơn tôi nhiều. Tôi chỉ ghi lại mấy điều về hạt đậu, vì đó là phần việc của người bán hạt.
Nhà tôi có bán đậu xanh bóc vỏ và cả đậu xanh nguyên hạt. Gần Tết, xúc đậu vàng vào túi, tôi hay nghĩ đến chàng Lang Liêu ngồi gói bánh, với nắm đậu trong lòng bàn tay, và nghĩ rằng chiếc bánh nào sắp được gói ở đâu đó cũng có một phần là hạt đậu này.