Đậu ngự, hạt đậu của xứ Huế
Hạt đậu to bằng đầu ngón út, vỏ trắng kem vằn tím, mang một cái tên nghe như của vua. Nhưng chuyện "dâng vua" có thật không?
Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Trong kho hạt nhà tôi, có một loại đậu mà ai nhìn thấy lần đầu cũng phải cầm lên ngắm. Hạt to, gần bằng đầu ngón út người lớn, tròn mà dẹt, nằm trong lòng bàn tay như một viên đá cuội nhỏ. Vỏ màu trắng kem, xen những vệt tím, có hạt lốm đốm đỏ hoặc nâu, mỗi hạt một kiểu vân, chẳng hạt nào giống hạt nào. Đó là đậu ngự.
Tên khoa học của nó là Phaseolus lunatus, tiếng Anh gọi là lima bean. Nó khác hẳn họ hàng với đậu đen, đậu xanh, đậu mắt cua, những loại đậu nhỏ hạt quen thuộc ở miền Bắc. Một quả đậu ngự dẹt, vỏ mỏng, chỉ chứa ba đến năm hạt. Màu vân trên hạt thay đổi theo giống, nên một nắm đậu ngự đổ ra mâm trông như một nắm bi ve nhiều màu.
Còn cái tên "ngự" thì sao? Người ta thường giải thích rằng ngày xưa đậu này chỉ trồng để tiến vua, vua Huế. Chè đậu ngự vì thế còn được gọi là chè cung đình. Nghe thì rất hay. Có điều tôi chưa tìm được tài liệu khảo cứu nào xác nhận chuyện ấy. Những gì tôi đọc được chỉ là báo chí và các trang ẩm thực kể lại, không kèm sử liệu. Nên tôi xin giữ nó ở dạng "người ta kể rằng", chứ không dám viết như một sự thật lịch sử.
Tôi cũng không thấy tiếc. Một hạt đậu có được cái tên đẹp như thế, rồi được người Huế nấu thành một bát chè trong vắt, thanh nhã, thì chuyện có từng dâng vua hay không cũng không làm nó kém đi chút nào.
Báo chí cho rằng đậu ngự trồng ở Huế mới làm nên chè đặc sản Cố đô. Có một nghiên cứu của Đại học Huế khảo sát đậu ngự trồng ở Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Còn ở đâu ngon nhất, tôi không phải người Huế nên không dám bàn.
Cách nấu chè đậu ngự truyền thống của người Huế, theo những gì tôi đọc, rất cầu kỳ. Người ta dùng đậu tươi mới hái. Đậu được chần qua nước nóng, ngâm khoảng nửa giờ, rồi bóc từng lớp vỏ cứng, lớp vỏ lụa, có khi bỏ cả cái mầm nhỏ ở đầu hạt. Bóc phải nhẹ tay, kẻo hạt trầy. Đậu tươi chín nhanh, chỉ ninh lửa nhỏ hoặc hấp chừng mười phút. Nước đường thì nấu bằng đường phèn, để lắng, lọc lấy phần trong, rồi rót nhẹ vào đậu, đợi chừng nửa giờ cho thấm. Không thêm hương liệu gì cả. Ướp lạnh rồi mới ăn.
Tôi đọc đến chỗ "không thêm hương liệu" thì dừng lại khá lâu. Người Huế tin vào cái vị của hạt đậu đến thế. Một bát chè chỉ có đậu, đường phèn và nước trong, giản dị mà phải khéo lắm mới nấu ngon.
Đậu ngự khô ở nhà
Nhà tôi bán đậu ngự khô, không phải đậu tươi. Cách nấu đậu ngự khô thì tôi chưa tìm được hướng dẫn chuẩn nào. Điều chắc chắn là đậu khô phải ngâm lâu hơn và nấu lâu hơn đậu tươi nhiều.
Có một điều quan trọng tôi muốn nói kỹ. Đậu lima, tức đậu ngự, có chứa một chất có thể sinh ra cyanide nếu ăn sống hoặc nấu không tới. Theo một trường đại học ở Mỹ, luộc đậu lâu, trên nửa giờ, trong nhiều nước là cách hiệu quả nhất để loại bỏ phần lớn chất ấy, còn hấp thì kém hiệu quả hơn. Một bài báo trong nước cũng khuyên đun sôi đậu ngự thật sự chứ không ninh liu riu ngay từ đầu. Hai nguồn nói về hai chất khác nhau, nhưng cùng một lời khuyên. Nên khi nấu đậu ngự khô ở nhà:
- Ngâm đậu thật kỹ, bỏ nước ngâm đi.
- Luộc trong nhiều nước, để sôi thật sự, sôi lâu, rồi chắt bỏ nước luộc.
- Không ăn đậu sống, không ninh lửa liu riu ngay từ đầu.
Sau đó bạn muốn nấu chè đường phèn kiểu Huế hay nấu với nước cốt dừa cũng được. Cách ngâm các loại đậu khác, tôi ghi ở bài ngâm đậu thế nào cho bở. Một hạt đậu to và đẹp đến thế, tôi nghĩ, cũng đáng để mình bỏ ra chút công phu ấy.