Bỏ qua menu, đến nội dung chính
Tú HằngNông sản

Tập 4: Bếp nhà

Đĩa chè kho trên ban thờ ngày Tết

Một đĩa chè đậu xanh nấu đặc, nén khuôn, rắc vừng rang, đặt lặng lẽ trên ban thờ sáng mùng Một của nhiều nhà Hà Nội.

Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Một đĩa chè kho màu vàng nâu cắt miếng vuông, rắc vừng rang, đặt trên ban thờ ngày Tết cạnh mâm ngũ quả và nén hương.

Trên ban thờ ngày Tết của nhiều nhà Hà Nội, giữa mâm ngũ quả rực rỡ và cành đào đỏ thắm, có một đĩa nhỏ trông rất khiêm tốn. Màu vàng nâu, mặt phẳng lì, cắt thành từng miếng nhỏ, trên rắc một lớp vừng rang lấm tấm. Đó là chè kho.

Người lạ nhìn vào có khi tưởng đó là một thứ bánh. Nhưng nó là chè. Chỉ có điều chè này không ăn bằng bát, không có nước, mà được nấu đặc đến mức có thể nén khuôn rồi cắt miếng. Cái tên "kho" là từ đó mà ra, vì chè được nấu cạn, nấu đặc, như người ta kho cá, kho thịt cho sánh lại. Khác hẳn với những bát chè loãng ngày hè.

Chè kho làm từ đậu xanh đã bóc vỏ. Cách làm mỗi nhà một khác, nhưng đại thể là đậu được ngâm, nấu chín, rồi nấu tiếp với đường hoặc mật, đảo mãi trên lửa nhỏ đến khi quánh lại, không còn dính tay. Người ta đổ ra khuôn hoặc ra đĩa, dàn phẳng mặt, rắc vừng rang lên trên khi chè còn ấm để vừng bám lại. Để nguội thì cắt miếng.

Nói thì nhanh, nhưng đảo một nồi chè kho là việc mỏi tay. Tôi hay hình dung cảnh ấy vào những ngày giáp Tết: một chiếc nồi đặt trên bếp, đôi đũa cả hay cái muôi gỗ cứ đảo vòng, đảo vòng, khối đậu vàng sánh dần, mùi đậu chín quyện mùi đường thơm khắp gian bếp. Lửa phải nhỏ, tay không được nghỉ, vì chỉ lơ là một chút là đậu cháy đáy, cả nồi ám mùi khét. Chè kho ngon, tôi nghĩ, là chè của người kiên nhẫn.

Cái lớp vừng rang trên mặt cũng là một chi tiết tôi rất thích. Vàng của đậu, ngà của vừng, thêm cái mùi thơm ngậy của vừng khi vừa rang xong. Nhìn đĩa chè kho mà có rắc vừng, tôi cứ thấy như một cánh đồng nhỏ vừa được gieo hạt.

Theo những bài báo tôi đọc được, chè kho được bày lên bàn thờ ngày Tết và dùng để mời khách sáng mùng Một. Có nhà làm chè kho bằng gạo nếp, để tận dụng chỗ xôi còn thừa sau mấy ngày Tết. Bây giờ ở chợ vẫn có người bán chè kho vào dịp mùng Một và ngày rằm, cho những nhà cần thắp hương mà không kịp nấu.

Ở bài chè kho dâng quân Lý Nam Đế, tôi có kể về một truyền thuyết ở làng Tứ Yên, Vĩnh Phúc, rằng từ thế kỷ thứ sáu, dân làng đã nấu chè kho bằng đậu xanh, mật và vừng để làm lương khô cho quân của vua Lý Nam Đế. Đó là truyền thuyết, tôi không dám chắc đúng sai. Nhưng tôi thấy nó hợp lý ở một điểm: chè kho nấu đặc, ít nước, để được lâu, nên mang đi xa được. Món ăn đặt lên ban thờ ngày Tết bây giờ, biết đâu đã từng nằm trong túi của những người lính đi đánh giặc.

Có một bài báo tiếng Anh kể về một nồi chè kho gợi nhớ tình thương của một người mẹ. Tôi đọc bài ấy và hiểu vì sao. Món ăn nào phải đứng bếp lâu, phải đảo mãi, thì món ấy thường gắn với một bàn tay nào đó trong nhà.

Nếu bạn muốn tự nấu

Tôi không đưa công thức chi tiết, vì mỗi nhà một khẩu vị, ngọt nhiều ngọt ít khác nhau. Chỉ có mấy điều tôi nghĩ nên nhớ:

  • Dùng đậu xanh đã bóc vỏ, chọn hạt vàng tươi, chắc, không vụn, không có mùi ẩm. Ngâm cho đậu mềm rồi mới nấu.
  • Đảo trên lửa nhỏ, đảo đều tay, đừng vội.
  • Vừng rang riêng cho thơm, rắc lên lúc chè còn ấm.

Nhà tôi có đậu xanh bóc vỏ và vừng bóc vỏ, hai thứ làm nên đĩa chè kho. Nhưng thứ thứ ba, cái kiên nhẫn đứng bên bếp, thì phải là của người nấu.

TúHằng

Đỗ Mạnh Huy

Con trai bố Tú, mẹ Hằng. Người nối nghiệp Nông Sản Tú Hằng.

Tư liệu tham khảo (3)