Tết Hàn thực và viên bánh chay nhân đậu xanh
Mùng ba tháng ba, nồi nước sôi lăn tăn, những viên bánh trắng nổi lên mặt nước, trong ruột là một nắm đậu xanh vàng ươm.
Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Mùng ba tháng ba âm lịch là một cái Tết nhỏ, nhỏ đến mức nhiều người trẻ bây giờ chỉ nhớ ra khi thấy bà hay mẹ lục đục xay bột từ hôm trước. Đó là Tết Hàn thực. Người miền Bắc gọi nôm na là ngày ăn bánh trôi bánh chay.
Bánh trôi là những viên bột nếp nhỏ, trong có một miếng đường phên, luộc chín thì nổi lên mặt nước. Bánh chay thì to hơn, dẹt hơn, nhân là đậu xanh, ăn với nước đường sánh, rắc vừng rang lên trên. Hai thứ bánh đi với nhau như hai anh em, một đứa nhỏ ngọt sắc, một đứa lớn hơn, bùi và hiền.
Cái tên "Hàn thực" có nghĩa là ăn đồ nguội. Tên Tết ấy lấy từ tích Giới Tử Thôi của Trung Hoa. Tôi không định kể lại tích ấy ở đây, vì cái tôi thấy thú vị lại nằm ở phía mình: người Việt không giữ nguyên như thế. Mình lấy cái ngày, rồi đổi món, làm bánh trôi bánh chay để cúng và ăn với nhau. Tôi thấy đó là một cách rất Việt Nam: nhận một cái Tết từ bên ngoài, rồi nặn lại cho vừa với gian bếp của mình.
Cũng có truyền thuyết nói rằng bánh trôi bánh chay có từ thời Hùng Vương, gắn với chuyện mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng. Những viên bánh tròn trắng nổi trên mặt nước, nhìn kỹ thì cũng có chút gì giống những quả trứng. Nhưng đó là truyền thuyết, tôi kể lại như người ta vẫn kể, không dám coi là sử.
Tôi muốn nói nhiều hơn một chút về cái nhân đậu xanh, vì đó là phần nhà tôi gần gũi nhất.
Đậu dùng làm nhân là đậu xanh đã bóc vỏ, hạt vàng. Đậu được ngâm cho mềm, rồi hấp hoặc nấu chín, giã hoặc tán thật nhuyễn, có nhà cho thêm chút đường, chút muối cho đậm. Sau đó vo thành từng viên nhỏ, tròn đều, để bọc vào trong lớp vỏ bột. Cách sơ chế đậu này gần giống như làm nhân bánh chưng, ai đã gói bánh chưng ngày Tết thì làm nhân bánh chay chắc cũng quen tay.
Tôi hay hình dung cái cảnh nặn bánh. Mấy bàn tay ngồi quanh một cái mâm, mỗi người một nắm bột, ấn dẹt ra, đặt viên đậu vào giữa, khép mép lại, xoay xoay trong lòng bàn tay cho tròn. Viên nhân đậu vàng biến mất trong lớp bột trắng. Rồi thả vào nồi nước sôi, chờ. Bánh chìm xuống đáy, nằm yên một lúc, rồi từ từ nổi lên, từng viên một. Ai làm bánh trôi bánh chay đều biết cái khoảnh khắc ấy, bánh nổi là bánh chín.
Khi cắn một miếng bánh chay, lớp vỏ dẻo dai, mềm, rồi đến cái nhân đậu bùi, hơi mằn mặn, mịn tan trên lưỡi. Nước đường ngọt sánh, và mấy hạt vừng rang lách tách giữa răng. Tôi nghĩ nếu không có cái nhân đậu ấy, bánh chay chỉ là một viên bột ngọt. Chính nắm đậu nhỏ ở giữa mới làm nên cái bùi của nó.
Vài điều nhỏ khi làm nhân
- Chọn đậu xanh bóc vỏ có màu vàng tươi, hạt chắc. Đậu xỉn màu, vụn nhiều, có mùi ẩm thì nên bỏ.
- Ngâm đậu đủ lâu cho mềm rồi mới hấp, đậu sẽ nhanh chín và dễ tán mịn.
- Đậu đã bóc vỏ dễ hút ẩm hơn đậu nguyên hạt, nên phần chưa dùng đến hãy cất vào hũ kín, để nơi khô mát.
Nhà tôi có đậu xanh bóc vỏ và vừng bóc vỏ để rắc lên mặt bánh. Còn cái bột nếp, nồi nước đường và mấy bàn tay ngồi quanh mâm thì xin để mỗi nhà tự lo.
Năm nay, nếu đến mùng ba tháng ba mà nhà bạn chưa làm bánh, bạn thử nặn vài viên xem. Không cần nhiều. Chỉ cần đứng bên nồi nước sôi mà chờ một viên bánh nổi lên, cũng đủ thấy mình vừa ăn một cái Tết.