Gói xôi xéo buổi sáng Hà Nội
Một nắm đậu xanh đồ chín, một lưỡi dao đưa nghiêng, và cái tên món quà sáng của người Hà Nội từ đó mà ra.
Đỗ Mạnh Huy kể, 4 phút đọc

Có những món ăn mang tên của nguyên liệu, có món mang tên người làm ra nó. Xôi xéo thì lạ hơn: nó mang tên một động tác. Người ta bảo cái chữ "xéo" ấy là từ lưỡi dao. Người bán cầm nắm đậu xanh đã đồ chín, nén chặt, rồi đưa dao nghiêng, thái xéo từng lát mỏng đặt lên xôi. Nhát dao nghiêng, nên gọi là xôi xéo.
Tôi phải nói ngay là cách giải thích này tôi đọc được trên báo và vài trang viết về ẩm thực, chứ chưa thấy sách nào khảo cứu cho chắc. Nhưng tôi thích nó. Một cái tên đến từ bàn tay người bán hàng thì nghe gần gũi hơn mọi cái tên đặt trong phòng họp.
Sáng Hà Nội, nhất là những sáng cuối thu, có một thứ ánh sáng đục đục, chưa hẳn là sương mà cũng không phải nắng. Gánh xôi, thúng xôi thường đã ngồi sẵn ở đầu ngõ từ lúc trời còn nhá nhem. Tôi hay hình dung cái thúng ấy: lớp vải phủ kín cho xôi giữ hơi, bên cạnh là một nắm đậu tròn vàng như cục nắng con con, và con dao nhỏ đặt ngang trên miệng thố.
Người mua đứng chờ. Người bán mở vải, xới một nắm xôi lên lá, rồi đến cái việc mà tôi nghĩ là cả "nghề" của món này nằm ở đó: lia dao. Lát đậu phải mỏng vừa, đừng dày quá thành ngấy, đừng mỏng quá mà vỡ vụn. Một tay giữ nắm đậu, một tay đưa dao, nhát nào nhát nấy nghiêng đều nhau. Ai đã đứng xem một người bán xôi lâu năm làm việc này sẽ hiểu vì sao tôi gọi nó là nghề.
Ngày trước, chưa có hộp xốp, chưa có túi nylon, hàng quà ở chợ Hà Nội gói bằng lá chuối, lá bàng. Báo VnExpress có một bài về chợ xưa Hà thành kể lại chuyện ấy. Gói xôi xéo trong lá thì cầm âm ấm, mở ra có mùi lá hoà với mùi đậu. Tôi không dám nói cái thời đó ngon hơn bây giờ, vì tôi không sống ở thời đó. Chỉ biết rằng người già nhắc đến nó thì giọng thường chậm lại.
Nghề của nhà tôi dính với xôi xéo ở đúng một chỗ: hạt đậu xanh đã bóc vỏ.
Muốn có nắm đậu vàng mịn để thái, đậu phải sạch vỏ. Ở nhà, người ta ngâm đậu còn vỏ qua đêm, hoặc ít nhất vài giờ, cho vỏ bong ra, rồi vò, đãi nhiều lượt cho vỏ nổi lên mà gạn đi. Làm một lần mới thấy mỏi tay. Vỏ đậu xanh mỏng, xanh thẫm, bám vào hạt như người ta bám lấy chăn những sáng rét, đãi mãi vẫn còn sót vài mảnh. Vì vậy mà phần nhiều người làm xôi dùng luôn đậu đã tách vỏ sẵn.
Đậu xanh bóc vỏ loại tốt có màu vàng tươi, hạt bóng, chắc. Khi đổ từ bao ra thúng, hạt chảy xuống nghe rào rào, khô và nhẹ, không dính tay. Còn đậu đã để lâu hoặc cất ở chỗ ẩm thì màu xỉn đi, vụn nhiều, dưới đáy có lớp bột mịn, đưa lên mũi thấy hơi hôi. Điểm này tôi nói theo kinh nghiệm chung của người làm hàng, chưa có tài liệu nào đo đếm cho tôi dẫn. Nhưng bạn cứ thử vốc một nắm, nhìn, ngửi, rồi so với một gói khác. Mắt và mũi mình nhận ra nhanh hơn mình tưởng.
Có một điều nữa ít người để ý: đậu đã bóc vỏ hút ẩm nhanh hơn đậu còn vỏ, vì cái áo bảo vệ của nó đã bị cởi ra rồi. Cho nên mua về thì đổ vào hũ có nắp kín, để chỗ khô mát. Thấy hạt nào mốc hay có mọt thì bỏ, đừng tiếc.
Tôi hay nghĩ đến người bán xôi buổi sáng như nghĩ đến một người cùng nghề. Họ dậy sớm hơn cả thành phố, đồ xôi, đồ đậu, nắm đậu, rồi ngồi đó cả buổi với một con dao nhỏ. Bố mẹ tôi khởi nghiệp từ những ngày gánh từng thúng nhỏ đi bán. Tôi không biết bố mẹ tôi ngày ấy có từng ngồi cạnh một hàng xôi nào không. Nhưng tôi biết cái dáng ngồi bên thúng hàng lúc trời chưa sáng là dáng của nhiều người buôn bán nhỏ ở đất này.
Nhà tôi có bán đậu xanh bóc vỏ, đóng theo cân lạng mà khách cần. Nếu sáng mai bạn mua một gói xôi xéo ở đầu ngõ, thử nhìn lưỡi dao của người bán một chút. Cái tên của món ăn nằm ở đó.