Bỏ qua menu, đến nội dung chính
Tú HằngNông sản

Tập 4: Bếp nhà

Lọ muối vừng trong gian bếp nghèo

Một nhúm vừng, một vốc lạc, một ít muối hạt, giã chung trong cối, thế là đủ cho cả nhà ăn qua những ngày túng thiếu.

Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Chiếc lọ thuỷ tinh đựng muối vừng lạc đặt cạnh nắm cơm trắng và cái cối đá nhỏ trên chiếc mẹt tre.

Trong gian bếp của nhiều nhà ở quê ngày trước, thứ được cất kỹ nhất không phải là miếng thịt, vì làm gì có thịt mà cất. Thứ được cất kỹ là cái lọ muối vừng.

Cách làm thì ai cũng biết. Rang vừng cho thơm, rang lạc cho chín, xát bỏ vỏ lụa, rồi cho vào cối giã cùng muối. Giã vừa thôi, để lạc còn lổn nhổn chứ đừng nát thành bột. Xong thì đổ vào lọ, đậy nắp. Từ hôm ấy, bữa nào thiếu thức ăn thì có lọ muối vừng đứng ra gánh.

Tôi đọc mấy bài hồi ức trên báo, thấy người viết nào nhắc đến muối vừng cũng nhắc đến chữ "dành dụm". Món này làm một lần ăn được lâu, vì nó khô, nhiều muối, ít nước. Một nhúm nhỏ rắc lên bát cơm nóng là đủ đưa cơm. Có người còn kể về "cơm nắm muối vừng kháng chiến": nắm cơm thật chặt, bọc theo một gói muối vừng, mang đi đường xa một hai ngày vẫn chưa hỏng.

Nhưng tôi cũng đọc được một chi tiết làm tôi nghĩ lại. Có người viết rằng ở quê họ, muối vừng lại là món của nhà khá giả, còn nhà nghèo thực sự thì chỉ có cà muối. Hai hồi ức đặt cạnh nhau, không cái nào sai. Chỉ là cái nghèo mỗi vùng mỗi khác, và với không ít nhà, được ăn vừng đã là sang. Tôi ghi cả hai ra đây, vì đó đều là ký ức của người thật, và tôi không có cách nào biết cái nào phổ biến hơn.

Tôi làm nghề hạt nên hay để ý đến những thứ nhỏ. Muối vừng ngon hay không, phần lớn nằm ở lúc rang.

Hạt vừng nhỏ lắm, lửa to một chút là cháy, mà cháy thì đắng. Người rang phải đảo liên tục, tai nghe hạt nổ lách tách trong chảo, mũi ngửi mùi thơm lên. Đến lúc hạt ngả vàng và bắt đầu bật nhẹ thì nhấc xuống. Nhấc chậm vài nhịp là hỏng cả mẻ. Lạc thì rang lâu hơn, lửa nhỏ, đảo đều tay. Rang xong để nguội rồi vò trong cái túi vải thô, vỏ lụa sẽ tróc ra, đem ra chỗ thoáng thổi nhẹ cho bay đi. Mẹo vò lạc trong túi vải này tôi thấy có trang hướng dẫn nấu ăn viết, ai làm rồi sẽ thấy nó nhanh thật.

Vừng nhà tôi bán là loại đã bóc vỏ, hạt trắng ngà. Theo một nghiên cứu của Nhật Bản, phần vỏ vừng chứa gần hết chất canxi oxalat trong hạt, nên vừng đã bóc vỏ có ít chất này hơn hẳn. Còn chuyện vừng chưa bóc vỏ đắng hơn, tôi mới chỉ đọc ở nguồn không chuyên, nên chỉ dám nói là "nghe bảo vậy".

Lạc thì nhà tôi có cả lạc đỏ lẫn lạc trắng. Làm muối vừng, dùng loại nào cũng được, tuỳ nhà quen tay. Tôi không có tài liệu nào nói lạc đỏ hay lạc trắng giã muối vừng ngon hơn, nên tôi không nói.

Có một điều tôi muốn dặn thật lòng, vì nó liên quan đến sức khoẻ người ăn. Vừng là một chất gây dị ứng. Từ đầu năm 2023, cơ quan quản lý thực phẩm Mỹ (FDA) đã xếp vừng vào danh sách các chất gây dị ứng chính, bắt buộc phải ghi trên nhãn. Nhà ai có người dị ứng vừng thì đừng cho ăn, còn khi mời khách hay biếu ai lọ muối vừng thì nên nói trước là có vừng.

Một điều nữa: vừng và lạc đều là hạt nhiều dầu, để lâu dễ ôi, mà lạc thì còn dễ mốc. Rang xong giã xong, nên làm lượng vừa ăn trong một thời gian ngắn, cất lọ kín, chỗ khô mát. Thấy mùi dầu cũ, hắc hắc, thì thôi đừng ăn nữa.

Bây giờ ít nhà còn phải ăn cơm với muối vừng vì nghèo. Người ta ăn nó vì thích, vì nhớ, hoặc chấm với rau luộc cho đỡ ngán sau mấy bữa nhiều thịt. Tôi thấy như vậy cũng hay. Một món ăn sinh ra từ lúc túng thiếu, đến khi đủ đầy người ta vẫn giữ lại, thì nghĩa là nó ngon thật chứ không chỉ vì hoàn cảnh.

Nếu nhà bạn muốn làm một lọ, vừng bóc vỏ và lạc đỏ ở nhà tôi đều có, cân bao nhiêu cũng được. Còn cái cối thì, tiếc là tôi không bán.

TúHằng

Đỗ Mạnh Huy

Con trai bố Tú, mẹ Hằng. Người nối nghiệp Nông Sản Tú Hằng.

Tư liệu tham khảo (4)