Tập 2: Hạt nào cũng có sự tích
Chè kho dâng quân Lý Nam Đế
Một truyền thuyết kể rằng đậu xanh, mật và vừng từng theo quân Lý Nam Đế đi đánh giặc. Và ở làng tôi, có ngôi đình thờ chính vị vua ấy.
Đỗ Mạnh Huy kể, 4 phút đọc

Truyện tôi kể dưới đây là truyền thuyết. Tôi đọc được nó trong một bài báo của Việt Nam News, kể về chè kho của làng Tứ Yên ở Vĩnh Phúc. Không có sử sách nào xác nhận, và tôi kể lại theo đúng tinh thần ấy: chuyện người làng truyền cho nhau, nghe để nhớ, chứ không phải để làm bằng chứng.
Ngày xưa, vào thế kỷ thứ sáu, đất nước còn bị nhà Lương phương Bắc cai trị. Có một người tên là Lý Bí đứng lên tập hợp quân sĩ, khởi nghĩa. Quân đi đánh giặc thì phải mang theo lương ăn, mà đường xa, trời nóng ẩm, cơm nắm để vài hôm là hỏng.
Người làng Tứ Yên, theo lời truyền, đã nghĩ ra một cách. Họ lấy đậu xanh nấu với mật, đun cho đặc lại, rắc vừng lên, làm thành những tảng chè đặc, đem theo được. Chè ấy để được mười đến mười lăm ngày mà không hỏng. Tôi hình dung quân sĩ gói chè trong lá, buộc vào hành trang, đói thì cắt một miếng ăn cho có sức mà đi tiếp. Người làng gọi đó là chè kho.
Tôi đọc đến đây thì thích lắm, vì trong truyền thuyết ấy có đúng hai thứ hạt mà nhà tôi bán hằng ngày, đậu xanh và vừng, lại còn được giao một việc lớn là nuôi quân đi đường xa. Nhưng tôi cũng hơi ngờ một chút. Mười lăm ngày, trong cái nóng ẩm của đồng bằng Bắc Bộ, liệu có thật không? Tôi không biết. Truyền thuyết thì vẫn hay phóng to mọi thứ lên một chút, như người ta kể chuyện câu được con cá to.
Năm 542, Lý Bí khởi nghĩa chống nhà Lương. Năm 544, ông lên ngôi hoàng đế, đặt tên nước là Vạn Xuân. Đời sau gọi ông là Lý Nam Đế, có nơi tôn là "Hắc y đại đế".
Và đây là chỗ làm tôi giật mình khi đọc: ở thôn Lưu Xá, quê của bố mẹ tôi, có ngôi đình thờ chính vị vua ấy. Đình Lưu Xá, người ta còn gọi là đình Trôi Lưu. Đình có toà tiền tế năm gian hai chái, bốn mái cong, chạm khắc rồng, hoa lá, tứ linh theo phong cách cuối Lê đầu Nguyễn. Hậu cung ba gian, trong có long ngai, bài vị. Cổng đình được tu sửa năm 1990, và năm 1991 đình được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật.
Hoài Đức là vùng thờ Lý Nam Đế khá đậm. Làng Giang Xá gần đó có chùa Linh Bảo, nơi theo truyền thuyết Lý Bí được nuôi dạy từ nhỏ. Đầu năm 542, ông tụ quân ở Giang Xá trước khi khởi nghĩa. Lễ hội Giang Xá bây giờ diễn ra từ ngày 12 đến 14 tháng Giêng, có đánh cờ người, tổ tôm điếm, chọi gà.
Hai câu chuyện, một sợi chỉ
Cũng phải nói cho rõ: tôi không tìm được tài liệu nào nói làng Lưu Xá có chè kho, hay nói người Lưu Xá từng nấu lương cho quân Lý Nam Đế. Chuyện chè kho là của làng Tứ Yên, ở Vĩnh Phúc. Chuyện đình thờ Lý Nam Đế là của Lưu Xá, ở Hoài Đức. Ngày lễ hội riêng của đình Lưu Xá, truyền thuyết riêng của làng, tôi cũng chưa tìm được nguồn nào ghi rõ. Có lẽ phải đi hỏi các cụ trong làng mới biết.
Nối hai chuyện ấy lại là việc của tôi, một người buôn đậu xanh và vừng, ngồi đọc truyền thuyết rồi tự thấy vui. Không phải lịch sử. Chỉ là một sợi chỉ mỏng tôi tự xe lấy: cùng một vị vua, một bên có người làng nấu đậu xanh với vừng tiễn quân đi, một bên có người làng lập đình thờ vua. Hạt đậu ở một làng, cái đình ở một làng khác, mà cùng hướng về một người sống cách đây gần mười lăm thế kỷ.
Chè kho bây giờ không còn là lương khô cho lính nữa. Với người Hà Nội, đó là món chè đặc nấu từ đậu xanh bóc vỏ, nén vào khuôn, rắc vừng rang, bày lên ban thờ ngày Tết, mời khách ngày mùng Một. Gọi là "kho" vì chè nấu đặc, khác với chè loãng ăn bằng bát. Ngày rằm, mùng Một, ở chợ vẫn có người bán chè kho để thắp hương. Chuyện đĩa chè kho ấy tôi kể kỹ ở bài đĩa chè kho trên ban thờ ngày Tết.
Nhà tôi bán đậu xanh bóc vỏ và vừng bóc vỏ, hai thứ làm nên chè kho. Một nắm đậu vàng, một nhúm vừng trắng, nghe thì nhỏ bé. Nhưng nếu truyền thuyết có một phần nào là thật, thì đã có lúc chính những thứ nhỏ bé ấy đi theo một đoàn quân dựng nước.