Tập 2: Hạt nào cũng có sự tích
Ăn đỗ để thi đỗ, kiêng lạc kẻo lạc đề
Mùa thi đến, đĩa xôi đỗ được mời lên mâm còn đĩa lạc rang bị cất đi, nhà buôn hạt nghe mà vừa buồn cười vừa thương.
Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Cứ vào độ đầu hè, khi tiếng ve bắt đầu râm ran và các nhà có con đi thi bắt đầu nói nhỏ lại, tôi lại để ý thấy một chuyện rất buồn cười trong nghề buôn hạt. Đỗ thì được mời lên mâm. Lạc thì bị mời ra khỏi bếp.
Người ta bảo nhau, sĩ tử trước ngày thi nên ăn xôi đỗ, chè đỗ, cho "đỗ" đạt. Còn lạc thì phải kiêng, vì ăn lạc vào sợ làm bài "lạc đề". Bí cũng bị liệt vào danh sách đen, sợ "bí bài". Chữ nghĩa tiếng Việt vốn hay chơi chữ, và đến mùa thi thì cái tài chơi chữ ấy được dịp đem ra dùng hết cỡ. Trong Nam người ta nói "thi đậu", nên hạt đậu cũng được thơm lây, chẳng thiệt gì.
Nói cho đúng thì đây là chuyện kiêng cữ cho vui, truyền miệng với nhau, chứ không phải phong tục có từ ngàn đời. Tôi đọc mấy bài báo viết về các kiêng kỵ của sĩ tử, thấy người ta kể như một chuyện "bi hài" của mùa thi hơn là một nghi lễ. Tôi không tìm thấy câu ca dao hay tục ngữ cổ nào có chữ "lạc" cả, nên cái tội "lạc đề" của hạt lạc chắc là được đặt ra gần đây thôi. Nghĩ cũng tội cho nó. Thiếu sự tích, tôi đành tự kể cho hạt lạc một chuyện.
Nhưng tôi không chê những kiêng cữ ấy. Tôi hay hình dung cảnh một người mẹ dậy từ sớm đồ nồi xôi đỗ cho con, hơi nóng bốc lên mờ cả cửa sổ bếp. Đứa con thì chưa chắc đã tin xôi đỗ giúp được gì, nhưng vẫn ăn hết bát, vì biết mẹ mình lo. Cái may của bát xôi ấy không nằm ở chữ "đỗ". Nó nằm ở chỗ có người dậy sớm vì mình.
Hạt đậu xanh nguyên hạt, khi đem ngâm, sẽ nở căng ra, vỏ xanh bóng lên như vừa được lau. Nếu ngâm lâu cho tróc vỏ rồi đãi đi, ruột đậu vàng ươm, đồ lên với nếp thì bở tơi, thơm một mùi rất hiền. Đậu đỏ nấu chè thì nước ngả màu nâu đỏ, sánh lại khi để nguội. Tôi nghĩ người xưa chọn đỗ để cầu may cũng chẳng oan, vì món đỗ nào cũng là món ăn chắc bụng, có đạm, có chất xơ, ăn vào đi thi đỡ đói, ngồi trong phòng thi đỡ cồn cào.
Còn lạc thì sao? Lạc rang lên giòn tan, thơm ngậy, nhưng cũng nhiều dầu. Có lẽ trước buổi thi, bỏ qua một đĩa lạc rang cũng chẳng thiệt hại gì. Tôi chỉ hơi chạnh lòng thay cho nó, vì cả năm hạt lạc làm bạn với bao nhiêu bữa cơm, đĩa muối vừng lạc, gói xôi lạc, mà chỉ đến đúng mấy ngày thi là bị cho ra rìa.
Nhà tôi bán cả đỗ lẫn lạc, nên mùa thi tôi đứng giữa hai phe. Tôi cứ nghĩ, nếu có vị khách nào mua đậu xanh nguyên hạt về đồ xôi cho con rồi dặn, nửa đùa nửa thật, là đừng gói chung với lạc nhé, thì tôi sẽ cười và gói riêng hai túi. Chiều một nỗi lo của người làm cha làm mẹ thì có mất gì đâu.
Thi xong rồi, đỗ hay chưa đỗ, các bạn cứ về rang một đĩa lạc mà ăn với cả nhà. Lúc ấy chẳng còn đề nào để lạc nữa.
Còn nếu bạn hỏi tôi có tin chuyện kiêng lạc không, thì tôi xin trả lời thật: tôi không tin lắm, nhưng cũng chẳng dại gì mời một sĩ tử ăn lạc rang vào sáng ngày thi. Kiêng cho vui, kiêng cho mẹ yên lòng, thế cũng đủ.