Phố Hàng Đậu, phố của các loại hạt
Người Pháp từng gọi con phố ấy là Rue des Graines, phố các loại hạt. Một người buôn hạt đi qua, không khỏi chậm bước.
Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Hà Nội có một con phố mà mỗi lần nghe tên, tôi lại thấy như được gọi. Phố Hàng Đậu.
Tôi không dám nói mình biết nhiều về phố ấy. Những gì tôi đọc được chỉ là mấy bài báo và trang du lịch, chưa có tài liệu sử nào chính thức. Người ta giải thích rằng ngày xưa ở đây có nhiều cửa hàng buôn đậu, buôn hạt, buôn ngũ cốc, nên phố mới mang tên Hàng Đậu. Thời Pháp thuộc, con phố được gọi là Rue des Graines, dịch ra là "phố các loại hạt". Tôi đọc đến cái tên tiếng Pháp ấy thì bật cười, vì nó nghe như tên một cái kho hàng nhà mình.
Tôi hay hình dung con phố ấy vào một buổi sáng xa xưa. Không có ảnh nào trong tay tôi chụp đúng cảnh Hàng Đậu bán đậu, nên đây chỉ là hình dung, ghép từ những gì người ta kể về chợ xưa Hà thành.
Trước mỗi cửa hàng là mấy cái thúng tre to, miệng thúng loe ra. Thúng này đậu đỏ, màu nâu đỏ như gạch cũ. Thúng kia đậu đen, hạt bóng như được bôi dầu. Thúng nữa đậu xanh, xanh rêu, nhỏ và đều tăm tắp. Người mua mang theo rổ, theo bị, có người cắp cái thúng nhỏ bên hông.
Cái tiếng tôi tưởng tượng rõ nhất là tiếng hạt. Khi người bán xúc một đấu đậu đổ vào bị cho khách, hạt đậu chảy xuống rào rào như mưa rơi trên mái tôn, rồi dừng lại, im bặt. Người đi buôn hạt lâu năm nghe tiếng ấy là biết hạt khô hay ẩm. Hạt khô thì tiếng giòn và sáng. Hạt ẩm thì tiếng đục, chảy chậm, như người đang mệt. Đây là tôi đoán theo cái lẽ của nghề, chứ chẳng ai ghi lại tiếng hạt ở phố Hàng Đậu năm xưa cả.
Trong phố ấy chắc cũng có những người gánh hàng từ quê ra, đôi quang gánh oằn xuống, hai đầu là hai thúng đậu, mới sáng sớm đã ngồi chờ người buôn ra mua. Mỗi dãy chợ xưa bán một thứ, nên đi vào phố Hàng Đậu là biết mình sẽ mua gì. Cái tên phố khi ấy vừa là cái tên, vừa là tấm biển chỉ đường.
Bây giờ nhắc đến Hàng Đậu, nhiều người nghĩ ngay đến cái tháp nước tròn, người Hà Nội quen gọi là "Bốt Hàng Đậu", được cho là xây năm 1894. Còn những thúng đậu thì có lẽ đã đi đâu hết. Phố phường đổi thay, nghề buôn cũng đổi thay. Người ta không còn ngồi xúc đấu đậu ra bị nữa, mà mua những túi đậu đã được cân sẵn, đóng gói sẵn.
Tôi không thấy buồn vì chuyện ấy, cũng không muốn nói "ngày xưa bao giờ cũng đẹp hơn". Túi đậu đóng sẵn, kín miệng, cân đúng, giữ hạt khô lâu hơn, đó là điều tốt cho người mua. Nhưng tôi vẫn muốn giữ lại một chút gì của cái phố các loại hạt. Có lẽ đó là cái cách người bán hạt ngày xưa nhìn thúng hàng của mình: bốc một nắm lên, xoè tay ra, nhìn từng hạt, rồi mới bán.
Nhà tôi bây giờ bán đậu đỏ, đậu đen, đậu xanh và nhiều loại hạt khác, có túi to túi nhỏ theo nhu cầu của khách. Nhà tôi ở Lưu Xá, Hoài Đức, chẳng có gian hàng nào ở phố Hàng Đậu cả. Nhưng hễ nghe tiếng hạt đổ rào rào từ miệng bao, tôi lại nghĩ đến cái tên Rue des Graines. Chắc người Pháp đặt tên ấy cũng vì đã có lần đứng giữa phố, nghe cái tiếng ấy, mà không biết gọi bằng gì khác.
Nếu có dịp đi qua Hàng Đậu, bạn thử dừng lại một chút dưới chân cái bốt nước cũ. Không còn thúng đậu nào để nhìn đâu. Nhưng cái tên thì vẫn còn đó, như một hạt giống nằm yên trong đất, đợi ai đó nhớ ra.