Làng hàng xáo Lưu Xá
Đất ít, người đông, làng Lưu Xá sống bằng nghề đi đong thóc về xay. Cái nghề ấy để lại trong làng một thứ khó gọi tên.
Đỗ Mạnh Huy kể, 4 phút đọc

Bố mẹ tôi là người gốc Lưu Xá. Địa chỉ công ty nhà tôi bây giờ cũng ghi là số 232, đường 422, thôn Lưu Xá, xã Hoài Đức, Hà Nội. Viết thì gọn thế, chứ cái tên làng này đã đi qua mấy lần đổi chủ quản. Thời trước, làng thuộc tổng Kim Thìa, huyện Đan Phượng, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây, vùng xứ Đoài xưa. Sau này Lưu Xá là một thôn của xã Đức Giang, huyện Hoài Đức, cùng với Cao Trung, Cao Hạ, Lũng Kênh. Hoài Đức thuộc Hà Tây, rồi về Hà Nội năm 2008. Từ giữa năm 2025, Hà Nội bỏ cấp huyện, và theo những gì tôi đọc được thì Lưu Xá nay thuộc xã Hoài Đức mới. Một cái làng mà tên các cấp bên trên cứ thay như thay áo, chỉ có tên làng là vẫn thế.
Người hay nhầm thì cũng nhiều. Lưu Xá ở đây khác với Lai Xá, cái làng làm ảnh nổi tiếng ở gần đó. Cũng khác một thôn Lưu Xá khác ở phía Phú Xuyên. Tôi ghi ra đây để ai muốn tìm đến thì khỏi đi lạc.
Muốn hiểu làng tôi thì phải nói đến nghề hàng xáo. Hàng xáo là nghề đi các làng mua thóc về, xay thành gạo rồi đem bán. Nghe thì đơn giản, nhưng ngày trước làm tay hết. Theo mấy bài báo viết về nghề này, người ta xay thóc bằng cối xay tay, sàng sảy cho trấu bay ra, dùng cái dần để lọc tấm, cám, sạn, rồi giã gạo bằng cối giã chân. Một cối giã thường phải hai người mới giã nổi. Người làm nghề gánh quang gánh đi đong thóc, mỗi chuyến chừng bốn chục cân, và cái họ sợ nhất là gặp mưa giữa đường làm ướt thóc.
Đọc đến đó tôi cứ nghĩ mãi về cái nỗi sợ mưa ấy. Người buôn hạt khô bây giờ vẫn sợ đúng thứ ấy. Thóc ướt thì mốc, lạc ẩm thì mốc, đậu hút hơi nồm cũng mốc. Mấy chục năm trôi qua, đòn gánh thay bằng xe tải, cối giã thay bằng máy, nhưng nỗi lo của nghề vẫn là một đám mây đen trên đầu.
Vì sao Lưu Xá lại theo nghề này? Một bài báo năm 2015 của tác giả Xuân Phong giải thích rằng đất canh tác của làng chỉ khoảng 200 mét vuông mỗi người, không đủ sống bằng ruộng, nên dân làng chuyển sang buôn thóc, xay gạo. Bài báo ấy cho biết làng cách trung tâm Hà Nội chừng 17 cây số, có trên ba nghìn dân. Máy xay đầu tiên chạy bằng dầu, có từ cuối những năm 1970, đến năm 1979 cả làng có tám máy. Bài cũng ghi tên bốn ông được coi là tổ nghề: Phạm Văn Chi, Trịnh Văn Doan, Cao Văn Doanh, Cao Văn Dậu.
Rồi hàng trăm hộ có máy xay, nằm dọc con đường từ đầu làng ra gần thị trấn Trôi. Lúa mua về từ Hải Dương, Thái Bình, Hà Nam, Nam Định, có cả lúa miền Tây. Có thời gạo Lưu Xá được cho là chiếm tới một nửa, thậm chí gần tám phần mười lượng gạo vào nội đô. Tôi phải nói rõ: con số ấy tôi chỉ thấy trong đúng một bài báo, chưa thấy nguồn nào khác xác nhận. Nghe thì tự hào thật, nhưng tự hào bằng con số chưa kiểm chứng thì tôi không dám.
Cái thứ đã ngấm vào đất
Trong làng có đình Lưu Xá, người ta còn gọi là đình Trôi Lưu, thờ Lý Nam Đế. Đình được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1991. Về đình và một truyền thuyết có dính đến đậu xanh, vừng, tôi kể ở bài chè kho dâng quân Lý Nam Đế.
Còn ở bài này, tôi muốn nói điều mà người làng ai cũng biết, chẳng cần sách báo nào dẫn. Lưu Xá là làng có truyền thống buôn bán nông sản. Trong làng có rất nhiều nhà kinh doanh gạo, nghề truyền qua nhiều đời, đời ông bà làm rồi đến đời con cháu làm tiếp. Bố mẹ tôi lớn lên giữa cái làng ấy, và cũng đi theo nghề buôn nông sản, chỉ khác là nhà tôi buôn hạt khô chứ không buôn gạo.
Nhưng cái cảm thấy ấy không phải vô cớ. Một cái làng mà mấy chục năm người người đi đong thóc, xay gạo, chở hàng đi khắp nơi, thì tôi nghĩ cái nghề buôn nông sản đã ngấm vào đất. Tôi hình dung những người hàng xáo ngày trước chỉ cần bốc một nắm thóc lên tay là biết thóc khô hay ẩm, mẩy hay lép, vì cả đời họ sống nhờ cái biết ấy. Con mắt ấy, tôi mong nghề nhà mình cũng giữ được.
Người ta hay nói "Ruộng bề bề không bằng có nghề trong tay". Ở Lưu Xá, ruộng chưa bao giờ bề bề. Cho nên người làng phải có nghề. Nhà tôi bây giờ bán đậu xanh bóc vỏ, lạc, vừng và nhiều thứ hạt khác, không phải gạo. Nhưng nhà tôi vẫn là người của cái làng hàng xáo ấy, một cái làng biết sợ mưa.