Bỏ qua menu, đến nội dung chính
Tú HằngNông sản

Tập 1: Đôi quang gánh

Đôi quang gánh

Một chiếc đòn tre, hai sợi quang, hai cái thúng. Nghề nhà tôi bắt đầu từ chừng ấy đồ đạc, và chợ quê đồng bằng ngày xưa cũng thế.

Đỗ Mạnh Huy kể, 4 phút đọc

Một người phụ nữ đội nón lá gánh đôi thúng tre đầy lạc và đậu, đi trên con đường đất dẫn ra chợ quê lúc sáng sớm.

Đôi quang gánh là thứ đồ nghề giản dị nhất mà tôi biết. Một chiếc đòn tre, hai đầu móc hai cái quang, mỗi cái quang ôm một chiếc thúng. Thế là đủ một cửa hàng. Không cần mặt bằng, không cần biển hiệu. Người gánh đi đến đâu thì cửa hàng mở ra ở đó.

Bố mẹ tôi khởi nghề từ những thúng hàng nhỏ như thế, hơn ba mươi năm trước. Tôi chỉ biết đến đấy. Còn hình dáng cụ thể của đôi quang gánh nhà mình, nó làm bằng tre gì, cái thúng to hay nhỏ, tôi không dám tả như thể mình đã thấy tận mắt. Cho nên bài này tôi kể về đôi quang gánh nói chung, cái đồ vật đã đi qua không biết bao nhiêu con đường làng ở đồng bằng Bắc Bộ.

Ai từng gánh thử một lần sẽ biết chiếc đòn gánh không đứng yên. Nó nhún. Mỗi bước chân, hai đầu thúng nhấp nhô lên xuống, và người gánh phải bước theo đúng cái nhịp nhún ấy thì vai mới đỡ đau. Đi sai nhịp là thúng lắc, hàng xô sang một bên, vai thì như bị ai cứa. Tôi đoán người gánh lần đầu nào cũng phải đặt thúng xuống đổi vai đến mấy lượt, rồi mới quen. Nghĩ đến những người gánh hàng cả buổi mà vẫn đi đều như đi dạo, tôi thấy nể.

Theo một bài báo về chợ xưa Hà thành, đồ nghề của người bán hàng ngày trước gồm đôi quang gánh, thúng tre, rổ rá lót lá. Hàng được gói bằng lá chuối, lá bàng, vì khi ấy chưa có túi nylon. Ít hàng thì cắp thúng bên hông, nhiều hàng thì đội trên đầu. Có những gánh hàng gói gọn cả một quán ăn: gánh phở chẳng hạn, một đầu là nồi nước dùng, đầu kia là bát đũa.

Có một cuộc triển lãm ở Hà Nội từng tái hiện cảnh gánh hàng rong những năm 1920, dựa trên tranh ảnh chụp khoảng 1925 đến 1929, kèm cả những tiếng rao được thu âm lại. Tôi không được xem triển lãm ấy, chỉ đọc qua báo. Nhưng đọc đến đoạn tiếng rao Hà Nội ngày xưa chậm, kéo dài, trầm trầm, khác hẳn nhịp rao nhanh ở trong Nam, tôi lại nghĩ đến nhịp nhún của chiếc đòn gánh. Có lẽ người ta rao chậm vì người ta cũng đi chậm. (Đây là tôi đoán, không có sách nào nói vậy.)

Chợ quê ở đồng bằng Bắc Bộ ngày trước không họp hằng ngày. Làng có chợ phiên, họp theo tuần hoặc theo tháng. Chợ Bưởi của làng Yên Thái chẳng hạn, mỗi tháng họp sáu phiên, vào những ngày có số 4 và số 9. Người buôn thúng gánh vì thế phải nhớ lịch chợ các làng quanh vùng như nhớ ngày giỗ, hôm nay chợ này, mốt chợ kia. Ở chợ, mỗi dãy bán một thứ. Một cụ bà ngoài tám mươi kể với phóng viên rằng phụ nữ chiếm chừng tám phần mười người đi chợ. Con số ấy là lời kể của một người, tôi chép lại để thấy cái chợ quê ngày ấy đông đàn bà đến thế nào.

Cũng vì thế mà chiếc đòn gánh hay được người ta nhắc như một hình ảnh của người phụ nữ Việt tần tảo nuôi con. Trong bài Thương vợ, nhà thơ Trần Tế Xương viết về bà Tú "Quanh năm buôn bán ở mom sông". Đó là thơ có tác giả, không phải ca dao. Có điều nhà thơ ấy được người đời gọi là ông Tú, trùng tên bố tôi. Mỗi lần đọc lại bài thơ, tôi vẫn bật cười vì sự trùng hợp ấy, rồi lại thôi cười, vì bài thơ buồn.

Cái thúng và thứ hạt trong thúng

Cái thúng tre đan dày, lòng sâu, đựng hạt khô là hợp nhất. Lạc, đỗ đổ vào thúng không lọt ra ngoài. Khi bán, người ta đong bằng cái đấu gỗ (chuyện cái đấu tôi kể riêng ở bài chữ tín nằm trên đầu cân). Tôi rất thích cái âm thanh khi xúc một bát đậu xanh lên rồi đổ xuống: hạt đậu nhỏ, chảy rào rào như cát, còn hạt lạc to hơn thì rơi lộp bộp, nghe tròn tiếng.

Nghề buôn hạt bây giờ ít ai còn gánh thúng đi chợ. Hàng đóng bao, chở bằng xe. Nhưng cứ mở một bao lạc đỏ mới về, xúc một bát lên xem hạt, là lại nghe thấy cái tiếng lộp bộp ấy. Nó là tiếng của nghề, có từ hồi còn gánh thúng, và tôi mong nó còn mãi trong kho nhà mình.

TúHằng

Đỗ Mạnh Huy

Con trai bố Tú, mẹ Hằng. Người nối nghiệp Nông Sản Tú Hằng.

Tư liệu tham khảo (4)